ΡΟΗ ΕΙΔΗΣΕΩΝ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΠΑΛΑΙΑΣ ΦΩΚΑΙΑΣ

Το σλάιντ απαιτεί την χρήση JavaScript.

ΠΑΛΑΙΑ ΦΩΚΑΙΑ

Σήμερα:

Μετά την ψήφιση του Ν. 3852/2010 (περί «Νέας Αρχιτεκτονικής της Αυτοδιοίκησης και της Αποκεντρωμένης Διοίκησης – Πρόγραμμα Καλλικράτης») και την εφαρμογή του από την 1-1-2011, η Παλαιά Φώκαια μετετράπη από αυτόνομη Κοινότητα σε τοπική κοινότητα, ενσωματωμένη στον ενιαίο – «Καλλικρατικό» Δήμο Σαρωνικού, μαζί με τα Καλύβια, την Ανάβυσσο, τη Σαρωνίδα και τον Κουβαρά. Είναι, λοιπόν, μία παραλιακή κωμόπολη, έδρα της ομώνυμης τοπικής κοινότητας του Δήμου Σαρωνικού, της Περιφέρειας Αττικής (περιφερειακή ενότητα Ανατολικής Αττικής). Στην τοπική κοινότητα Παλαιάς Φώκαιας ανήκει επίσης ο οικισμός Θυμάρι. Σύμφωνα με την τελευταία απογραφή του 2011, της οποίας η μεθοδολογία, η αξιοπιστία και τα αποτελέσματα έχουν εντόνως αμφισβητηθεί, ο νόμιμος πληθυσμός της Π. Φώκαιας, δηλαδή οι δημότες της, ανέρχεται σε 2.749.

Α.- Τοπογραφία\Γεωγραφικά-Διοικητικά όρια

 

Σήμερα:

Η Παλαιά Φώκαια ευρίσκεται στα νοτιοανατολικά παράλια του Σαρωνικού, σε απόσταση 30 χιλιομέτρων περίπου νοτιοανατολικά της Αθήνας στο 54ο χιλιόμετρο της παραλιακής λεωφόρου Αθηνών – Σουνίου. Η Παλαιά Φώκαια ευρίσκεται μεταξύ της Αναβύσσου (κατεύθυνση προς Πειραιά) και του δήμου Λαυρίου (κατεύθυνση προς Σούνιο). Η παραλιακή κωμόπολη της Π. Φώκαιας είναι κτισμένη στο ανατολικό τμήμα του όρμου της Αναβύσσου, σε υψόμετρο 5 μέτρων.

Το έδαφός της είναι, ως επί το πλείστον, πεδινό και καλύπτεται από τουριστικές και ξενοδοχειακές εγκαταστάσεις, κατοικίες παραθεριστών και των μονίμων κατοίκων, καθώς και από καλλιέργειες. Στην περιοχή δε «Θυμάρι», μία μεγάλη κοιλάδα στο 60ο χιλιόμετρο της λεωφόρου Αθηνών – Σουνίου, έχει αναπτυχθεί αυτοτελής παραθεριστικός οικισμός, ο οποίος διαρκώς αναπτύσσεται, πλην όμως κατά τρόπο άναρχο. Σ’αυτήν την περιοχή υπάρχουν δύο μεγάλες ρεματιές. Η Π. Φώκαια διαθέτει μία μεγάλη – κεντρική παραλία, η οποία, κατά τους καλοκαιρινούς μήνες, γεμίζει ασφυκτικά, αλλά και πολλές μικρές και όμορφες – γραφικές παραλίες στην περιοχή «Θυμάρι».

Οι κάτοικοι της Π. Φώκαιας ασχολούνται κυρίως με τον τουρισμό, τη γεωργία, τη βιοτεχνία και την αλιεία.  Χαρακτηριστικό είναι το λιμάνι της περιοχής, στη θέση αρχαίου λιμανιού, το οποίο χρησιμοποιείται κυρίως από επαγγελματικά αλιευτικά σκάφη και του οποίου επίκειται η διεύρυνση και βελτίωση. Τμήμα από τα ερείπια του αρχαίου λιμανιού υπήρχαν μέχρι τις μέρες μας. Εντός της θαλάσσης έχουν εντοπισθεί εκτεταμένα ερείπια, τα οποία, όμως, δεν έχουν ακόμη ερευνηθεί και καταγραφεί επιστημονικά. Στον ευρύτερο χώρο του λιμανιού ευρίσκεται και σταθμός του λιμενικού σώματος, ο οποίος υπάγεται στο Λιμεναρχείο Λαυρίου. Ο ευρύτερος χώρος του λιμανιού, όπως έχει διαμορφωθεί τα τελευταία έτη, σε συνδυασμό με τις πολλές παράλιες ψαροταβέρνες της περιοχής, αλλά και τις πολλές φυσικές ομορφιές της, αποτελούν μεγάλο πόλο έλξης για τους κατοίκους της Αθήνας. Πέραν του λιμανιού, σημαντικός χώρος της κοινωνικής και θρησκευτικής ζωής της Π. Φώκαιας, αλλά και ένα από τα αξιοθέατά της, είναι και ο ιερός ναός της Αγίας Ειρήνης, ο οποίος δεσπόζει του λιμανιού και οικοδομήθηκε, στην αρχική – πρόχειρη μορφή του, το 1932 στον «λόφο των Φωκαέων» από τους Φωκιανούς – μικρασιάτες πρόσφυγες, σε μνήμη της ομωνύμου εκκλησίας του τόπου καταγωγής τους. Τη δεκαετία του 1950 οι πρόσφυγες ανακατασκεύασαν την εκκλησία τους.

Η γεωγραφική περιοχή και η διοικητική ιστορία της Παλαιάς Φώκαιας από την αρχαιότητα μέχρι το 2011:

Η περιοχή της Παλαιάς Φώκαιας περιλαμβανόταν στην ευρύτερη γεωγραφική περιοχή της Αναβύσσου, όπως επικράτησε η ονομασία αυτή στους νεώτερους χρόνους, και Αναφλύστου, όπως ονομαζόταν η περιοχή στην αρχαιότητα. Η Ανάβυσσος, ως γεωγραφικός όρος, περιελάμβανε, μέχρι και τις αρχές του 20ου αιώνα, τις περιοχές των σημερινών δημοτικών ενοτήτων τής Αναβύσσου, της Παλαιάς Φώκαιας, της Σαρωνίδας και τμημάτων των δημοτικών ενοτήτων των Καλυβίων και της Κερατέας. Ειδικότερα περιελάμβανε την περιοχή από τον Χάρακα μέχρι το Λαγονήσι και από το Πάνειο όρος (Πανί) μέχρι τη θάλασσα. Αυτή ακριβώς η περιοχή ταυτιζόταν και με τα γεωγραφικά όρια της Τριττύος τού Ανάφλυστου από την εποχή του Κλεισθένη (6ος αιώνας π.Χ.), από την οποία προέρχεται, με μικρή παραφθορά, και η σημερινή ονομασία «Ανάβυσσος». Ωστόσο, είτε από πολιτικές σκοπιμότητες, είτε από ευρύτερες πολιτικοοικονομικές ανάγκες, είτε από την αδυναμία των κατοίκων της (κυρίως των μικρασιατών προσφύγων), η γεωγραφική περιοχή της Αναβύσσου περιορίστηκε δραματικά μέχρι και το έτος 1979. Σε κάθε περίπτωση, στη δημιουργία της αυτοτελούς διοικητικής περιφέρειας της Παλαιάς Φώκαιας συνετέλεσε το γεγονός, ότι δημιουργήθηκε από τους Φωκιανούς πρόσφυγες αυτοτελής και ακμάζων οικισμός. Ειδικότερα:

Αρχαιότητα: Η περιοχή της Παλαιάς Φώκαιας, με τα σημερινά γεωγραφικά – διοικητικά όριά της, περιλαμβανόταν στην ευρύτερη περιοχή της Τριττύος του Ανάφλυστου, σύμφωνα με τη διοικητική διαίρεση της Αττικής, την οποία είχε θεσπίσει ο Κλεισθένης από τον 6ο αιώνα π.Χ. Στην παράλια Τριττύ του Ανάφλυστου περιλαμβάνονταν, κατά πάσα πιθανότητα, οι ακόλουθοι δήμοι: 1. ΑΝΑΦΛΥΣΤΟΥ (ενδεχομένως η σημερινή περιοχή της Αναβύσσου και της Π. Φώκαιας), 2. ΑΙΓΙΛΙΑΣ (περιοχή Φοινικιά, ΝΑ Πανείου Όρους), 3. ΑΜΦΙΤΡΟΠΗΣ (ενδεχομένως η σημερινή περιοχή Μητροπήσι Κερατέας), 4. ΒΗΣΑΣ (περιοχή Συντερίνα Καμάριζας), 5. ΑΤΗΝΗΣ (περιοχή Χάρακα Λεγρενών) και 6. ΘΟΡΩΝ (περιοχή Τραμπουριάς Πανείου Όρους).  Στην ίδια Τριττύ εικάζεται, ότι ανήκε και ο δήμος ΦΡΕΑΡΙΩΝ (περιοχή ανατολικά του όρους Ολύμπου – Λαγονήσι / πατρίδα του Θεμιστοκλή). Ωστόσο, ο δήμος Φρεάριων ανήκε στη Λεοντίδα και όχι στην Αντιοχίδα φυλή.

Νεώτεροι χρόνοι: Το έτος 1835, με το Βασιλικό Διάταγμα της 1ης (13) Οκτωβρίου 1835 (Φ.Ε.Κ. 17) «Περί σχηματισμού των δήμων της επαρχίας Αττικής», ιδρύθηκε ο Δήμος Λαυρίου, στον οποίο περιλήφθηκε η τότε ευρύτατη περιοχή της Αναβύσσου. Στον ίδιο Δήμο περιλήφθηκαν και οι σημερινές δημοτικές ενότητες της Φώκαιας, του Λαυρίου, του Κουβαρά, της Σαρωνίδας, των Καλυβίων και της Κερατέας.

Το έτος 1890, με το Βασιλικό Διάταγμα της 4ης Ιουλίου 1890 (Φ.Ε.Κ. 162) «Περί μετασχηματισμού του Δήμου Λαυρίου εις δύο δήμους», ο Δήμος Λαυρίου διαιρέθηκε σε δύο δήμους, ήτοι στο Δήμο Θορικίων και στο Δήμο Σουνιαίων (μετέπειτα Λαυρεωτικής). Η ευρύτατη τότε περιοχή της Αναβύσσου περιελήφθη στα διοικητικά όρια του Δήμου Θορικίων. Στον ίδιο Δήμο περιελήφθησαν και οι σημερινές δημοτικές ενότητες της Φώκαιας, των Καλυβίων, του Κουβαρά, της Σαρωνίδας, των Καλυβίων και της Κερατέας, καθώς και η περιοχή των Λεγρενών.

Το έτος 1912, με τον νόμο ΔΝΖ (4057) Της 14ης Φεβρουαρίου 1912 και στη συνέχεια με το Βασιλικό Διάταγμα της 31ης Αυγούστου 2012 (Φ.Ε.Κ. 262) «Περί αναγνωρίσεως των δήμων και κοινοτήτων του νομού Αττικής και Βοιωτίας» διελύθη ο Δήμος Θορικίων και παρέμεινε στην Ανατολική Αττική μόνο ένας Δήμος, ήτοι ο Δήμος Λαυρεωτικής, και οκτώ Κοινότητες, ήτοι ο Δήμος Θορικίων διεσπάσθη σε διάφορες κοινότητες. Η Ανάβυσσος περιελήφθη στην Κοινότητα Κερατέας. Στη δε Ανάβυσσο εξακολουθούσε να περιλαμβάνεται η σημερινή περιοχή της Παλαιάς Φώκαιας.

Το έτος 1927 η περιοχή της Αναβύσσου, στην οποία περιλαμβανόταν η σημερινή Παλαιά Φώκαια, αποσπάσθηκε από την Κοινότητα Κερατέας και προσαρτήθηκε στην Κοινότητα Καλυβίων – Θορικού.

Το έτος 1929, με το Διάταγμα της 21ης Νοεμβρίου 1929 (Φ.Ε.Κ. Α 422/1929), η Ανάβυσσος αναγνωρίσθηκε σε αυτόνομη Κοινότητα με τη συγκεκριμένη ονομασία, αφού αποσπάσθηκε από την Κοινότητα Καλυβίων – Θορικού. Είχαν ήδη εγκατασταθεί οι μικρασιάτες πρόσφυγες και είχε δημιουργηθεί αυτόνομος οικισμός. Τα διοικητικά όρια ήταν τα εξής: Θέρμη, βόρεια κορυφογραμμή Σκόρδι, Άγιος Παντελεήμονας, Καπό, Φερεντίνου, Γκλιάτη, Πάντου, θάλασσα (η σημερινή οδός Μικράς Ασίας). Η σημερινή περιοχή της Παλαιάς Φώκαιας παρέμεινε στα διοικητικά όρια της Κοινότητας Καλυβίων – Θορικού.

Το έτος 1947, με το Διάταγμα της 22ης Μαϊου 1947 (Φ.Ε.Κ. Α 112/1947), αναγνωρίσθηκε η Παλαιά Φώκαια σε αυτόνομη Κοινότητα με τη συγκεκριμένη ονομασία, αφού αποσπάσθηκε από την Κοινότητα Καλυβίων – Θορικού. Και στην Παλαιά Φώκαια, μετά την εγκατάσταση των Φωκιανών προσφύγων από τη Μικρά Ασία, οι οποίοι εργάζονταν στις αλυκές Αναβύσσου, είχε δημιουργηθεί αυτόνομος οικισμός. Τα διοικητικά όρια ήταν τα εξής: Δυτικά η σημερινή οδός Μικράς Ασίας, βόρεια το κτήμα Φερεντίνου και το Καπό, ανατολικά οι λόφοι της Συντερίνας, η Σκασμένη Πέτρα, ο Προφήτης Ηλίας και οι ανατολικοί λόφοι της Αγίας Φωτεινής μέχρι το Κασίδι και νότια η θάλασσα.

Το έτος 2011, με την ψήφιση του Ν. 3852/2010 περί «Νέας Αρχιτεκτονικής της Αυτοδιοίκησης και της Αποκεντρωμένης Διοίκησης – Πρόγραμμα Καλλικράτης» και την εφαρμογή του από την 01-01-2011, η Παλαιά Φώκαια μετετράπη από αυτόνομη κοινότητα σε τοπική κοινότητα, ενσωματωμένη στον ενιαίο – «Καλλικρατικό» δήμο Σαρωνικού, μαζί με τα Καλύβια, την Ανάβυσσο, τη Σαρωνίδα και τον Κουβαρά.

Β.- ΙΣΤΟΡΙΑ

Προϊστορικοί χρόνοι – Αρχαιότητα:

Η περιοχή της Παλαιάς Φώκαιας ήταν τμήμα της ευρύτερης περιοχής της Αναβύσσου, όπου υπήρχε ο αρχαίος δήμος της Αττικής, Ανάφλυστος, με αξιόλογη βιοτεχνία κεραμικών. Ο δήμος αυτός ανήκε στην Αντιοχίδα φυλή. Από παραφθορά του αρχαίου ονόματος της περιοχής πιστεύεται, ότι προέρχεται το όνομα της Αναβύσσου (Ανάφλυστος – Ανάβλυστος – Ανάβλυσσος – Ανάβυσσος). Σύμφωνα με τη μυθολογία, ιδρυτής του δήμου ήταν ο ήρωας Ανάφλυστος από την Τροιζήνα, γιος του Τροιζήνος και θείος του Θησέα. Ο Ανάφλυστος, ελλείψει δικού του βασιλείου, μετοίκησε από την Αργολίδα στην Αττική, όπου και ίδρυσε τον ομώνυμο οικισμό. Η ονομασία Ανάφλυστος προέρχεται από το αρχαίο ρήμα ανα-φλύω = ανακοχλάζω, όπως το νερό, το οποίο βράζει.

Από τα πλούσια αρχαιολογικά ευρήματα (νεκροταφεία, κλπ) προκύπτει, ότι η περιοχή πρέπει να ήταν πυκνοκατοικημένη και με μεγάλη οικονομική ανάπτυξη, σε αντίθεση με ό,τι συνέβη κατά την περίοδο της τουρκοκρατίας και μέχρι την άφιξη των μικρασιατών προσφύγων. Ο δήμος Αναφλύστου ήταν σπουδαίος δήμος, όπως αυτό συνάγεται από τα πλούσια αρχαιολογικά ευρήματα, από την ύπαρξη μεταλλείων (π.χ. περιοχή Αρί) για την εξόρυξη αργυρούχου μολύβδου (ασήμι) για την κατασκευή νομισμάτων της Αθήνας, από την ύπαρξη των αλυκών, οι οποίες χρησιμοποιούντο από την αρχαιότητα, αλλά και από την ύπαρξη λιμανιού (στη θέση του σημερινού λιμανιού της Π. Φώκαιας) και φρουρίου, όπως βεβαιώνει ο Ξενοφώντας, αλλά και προκύπτει από τα αρχαιολογικά ευρήματα. Στα δε ρωμαϊκά χρόνια υπήρχε και υδραγωγείο στην περιοχή του Ολύμπου.

Νεώτερες έρευνες έδειξαν πως η καταλληλότερη θέση για την τοποθέτηση του αρχαίου δήμου είναι κοντά στο εκκλησάκι Άγιος Γεώργιος, που βρίσκεται νοτιοδυτικά της σημερινής Αναβύσσου και 1 περίπου χιλιόμετρο βορειοανατολικά της Παλαιάς Φώκαιας. Η θέση αυτή είναι η μόνη, που συμφωνεί απόλυτα με τις περιγραφές των αρχαίων συγγραφέων και έχει δώσει λείψανα συνεχούς κατοίκησης από τα γεωμετρικά χρόνια μέχρι και την ύστερη αρχαιότητα. Στις δε περιοχές της Αγίας Ειρήνης και της Αγίας Φωτεινής της Π. Φώκαιας έχουν ευρεθεί πλείστα αρχαιολογικά ευρήματα, όπως νεκροταφείο (Αγία Ειρήνη), τμήματα αρχαίου ναού, αλλά και βυζαντινού οικισμού (Αγία Φωτεινή).

Οι κάτοικοι του δήμου θα πρέπει να καλλιεργούσαν την πεδινή περιοχή πέριξ τού δήμου και να εκμεταλλεύονταν την αλυκή στον μυχό του όρμου της Αναβύσσου, που, και κατά την αρχαιότητα, ήταν σε λειτουργία. Το λιμάνι του δήμου θα πρέπει να βρισκόταν στην παραλία και στο λιμάνι της σημερινής Παλαιάς Φώκαιας, όπου παλαιότεροι αρχαιολόγοι από τον 19ο αιώνα είχαν επισημάνει λείψανα λιμενικών εγκαταστάσεων.

Στην περιοχή της Αναβύσσου και της Π. Φώκαιας έχουν, κατά καιρούς, έλθει στο φως πλήθος αρχαιολογικά ευρήματα, τα οποία την κατατάσσουν στους πλουσιότερους, από ανασκαφική άποψη, χώρους της Αττικής. Τα αρχαιότερα λείψανα έχουν επισημανθεί σε μικρό ορμίσκο, ανατολικά του ακρωτηρίου Άγιος Νικόλαος και είναι μεσοελλαδική κεραμεική και καμπύλοι τοίχοι αψιδωτών οικιών. Η πιο ενδιαφέρουσα περιοχή είναι γύρω στο εκκλησάκι Άγιος Γεώργιος, 1 χιλιόμετρο βορειοανατολικά της σημερινής Παλαιάς Φώκαιας, όπου το 1911 ανασκάφηκε ολόκληρο γεωμετρικό νεκροταφείο, το οποίο τοποθετείται χρονολογικά στο τελευταίο τέταρτο του 8ου π.χ. αιώνα. Κεραμεικά και άλλα ευρήματα από την περιοχή δείχνουν, ότι εκεί πρέπει να υπήρχε οικισμός, που διατηρήθηκε από τον 8ο π.χ. αιώνα μέχρι και τους ρωμαϊκούς χρόνους. Άλλοι οικισμοί θα πρέπει να βρίσκονταν κοντά στο εκκλησάκι Άγιος Παντελεήμων, βόρεια της σημερινής Αναβύσσου, ενώ στους γύρω λόφους υπάρχουν στοές από αρχαία μεταλλευτική δραστηριότητα.

Ο τομέας, όμως, στον οποίο υπήρξε ιδιαίτερα πλούσια η γη της Αναβύσσου, η οποία περιλάμβανε και την περιοχή της Π. Φώκαιας, είναι στην αρχαϊκή επιτύμβια γλυπτική. Από κάποιο αρχαϊκό νεκροταφείο γύρω στην Ανάβυσσο θα πρέπει να προέρχονται τρία από τα χαρακτηριστικότερα γλυπτά της αρχαϊκής γλυπτικής: ο πρώϊμος κούρος της Νέας Υόρκης (590 π.χ.), ο κούρος της Αναβύσσου ή Κροίσος (530-520 π.χ.) και ο ονομαζόμενος Αριστόδικος (510-500 π.χ.). Ο πρώτος βρίσκεται στη Νέα Υόρκη και οι άλλοι δύο στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας. Δυσάρεστο είναι το γεγονός, ότι και τα τρία αυτά αγάλματα προέρχονται από λαθραίες ανασκαφές και έτσι δεν έγινε δυνατό να επισημανθεί η ακριβής θέση του αρχαϊκού νεκροταφείου, καθώς και όλα τα άλλα ιστορικά και τοπογραφικά στοιχεία, που αποδίδει μία συστηματική ανασκαφική έρευνα.

Από την ευρύτερη περιοχή της Αναβύσσου, επίσης, προέρχεται και μία βάση κούρου με ανάγλυφες παραστάσεις στις πλευρές, η οποία χρονολογείται στις αρχές του 5ου π.χ. αιώνα, καθώς και μία λίθινη σαρκοφάγος με 6 λευκές ληκύθους, που χρονολογούνται γύρω στα 430 π.χ. Σπουδαία, τέλος, ήταν και τα αγγεία, τα οποία φιλοτεχνήθηκαν στην περιοχή. Πολλά από αυτά εκτίθενται στο αρχαιολογικό μουσείο της Βραυρώνας.

Μεσαίωνας – Τουρκοκρατία:

Για εκείνη την περίοδο δεν υπάρχουν πολλές πληροφορίες σε σχέση με την ευρύτερη περιοχή της Αναβύσσου, στην οποία περιλαμβανόταν και η περιοχή της Π. Φώκαιας. Αυτό, το οποίο γνωρίζουμε, κυρίως από τις περιγραφές των διαφόρων, ξένων κυρίως, περιηγητών είναι, ότι η περιοχή είχε πλέον παρακμάσει, οικονομικά και πληθυσμιακά. Οι κάτοικοι ήταν μερικές μόνο δεκάδες και αυτοί δεν ήταν μόνιμοι. Υπήρχαν ελάχιστοι εργάτες, κυρίως για τις αλυκές και για την εξυπηρέτηση Οθωμανών γαιοκτημόνων (στη συνέχεια Ελλήνων τσιφλικάδων), αλλά και ορισμένοι νομάδες κτηνοτρόφοι από την ελληνική φυλή των Σαρακατσάνων, οι οποίοι μετέφεραν τα κοπάδια των ζώων τους και ξεχειμώνιαζαν, περιστασιακά, σε καλύβες, κυρίως, στις περιοχές Βλάχικα, Φέριζα, Καταφύγι και Θυμάρι.

Νεώτερα χρόνια:

Η ίδια παρακμιακή κατάσταση συνεχίσθηκε και μετά την απελευθέρωση. Η περιοχή παρέμενε σχεδόν έρημη και ακαλλιέργητη. Όταν, όμως, μετά την μικρασιατική καταστροφή εγκαταστάθηκαν στην περιοχή οι πρώτοι πρόσφυγες, τότε όλα άρχιζαν να μεταβάλλονται και η περιοχή άρχισε «να παίρνει και πάλι ζωή», ήτοι να να αναπτύσσεται πληθυσμιακά και οικονομικά.

Στην περιοχή, λοιπόν, της Αναβύσσου και της Παλαιάς Φώκαιας εγκαταστάθηκαν, κυρίως από το 1924, πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, που ασχολήθηκαν με τη γεωργία και την αλιεία. Πολλοί εργάσθηκαν στις τοπικές αλυκές. Ειδικώς στην περιοχή της Παλαιάς Φώκαιας εγκαταστάθηκαν από το 1923 Φωκιανοί πρόσφυγες, οι οποίοι το 1922 είχαν αρχικώς και προχείρως εγκατασταθεί στη Δραπετσώνα του Πειραιά. Αφορμή για την έλευσή τους στην περιοχή της Παλαιάς Φώκαιας και για την ίδρυση του ομώνυμου οικισμού ήταν η προηγηθείσα εγκατάσταση του συμπατριώτη τους Χρήστου Καραπιπέρη, ο οποίος το 1922 είχε προσληφθεί, ως αρχιτεχνίτης στις αλυκές Αναβύσσου. Δεδομένου, ότι αλυκές υπήρχαν και στον τόπο καταγωγής τους, στις οποίες και εργάζονταν πολλοί Φωκιανοί, πριν τη μεγάλη έξοδο, και, ως εκ τούτου, γνώριζαν άριστα τη συγκεκριμένη δουλειά, ο Χρήστος Καραπιπέρης μερίμνησε, ώστε να εγκατασταθούν και άλλοι συμπατριώτες του στην περιοχή. Ένα πρώτο κύμα Φωκιανών (30-40 ατόμων) εγκαταστάθηκε το 1923 και το μεγαλύτερο τμήμα τους εγκαταστάθηκε το 1924 (από τον Ιούλιο).  Με τις γνώσεις τους και την εργατικότητά τουςσυνετέλεσαν στον εκσυγχρονισμό και στην ανάπτυξη των αλυκών της Αναβύσσου. Σταδιακά εγκαταστάθηκε στην περιοχή και ο Παμφωκαϊκός σύλλογος «Πρωτεύς», ο οποίος, μέχρι εκείνη τη στιγμή, λειτουργούσε ανεπισήμως στην περιοχή της Δραπετσώνας. Η εγκατάσταση των Φωκιανών προσφύγων στην περιοχή, μαζί με την εγκατάσταση και του συλλόγου τους «Πρωτεύς», συνέδεσε τη μοίρα των Φωκιανών στην Ελλάδα, κυρίως, με την Αττική γη. Όλοι αυτοί οι πρόσφυγες, οι οποίοι αρχικώς συνάντησαν τη δυσπιστία, την εχθρότητα και τον ανταγωνισμό των ντόπιων κατοίκων, κατόρθωσαν, με σκληρή δουλειά, να αναπτύξουν την περιοχή και να προοδεύσουν σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο. Σ’αυτό συνέβαλλε και η σταδιακή διανομή σ’αυτούς των περίφημων κληροτεμαχίων, τα οποία προήλθαν από την κατεπείγουσα (με συνοπτικές διαδικασίες, λόγω των επειγουσών συνθηκών) απαλλοτρίωση μέρους του τσιφλικιού της οικογένειας των Μαρκέλων. Επίσης, παραχωρήθηκαν και κάποιες εκτάσεις στους Σαρακατσάνους κτηνοτρόφους της περιοχής, οι οποίοι είχαν αρχίσει να εγκαθίστανται μονιμότερα στην περιοχή. Όλοι μαζί, Μικρασιάτες και Σαρακατσάνοι, «ανέστησαν», πληθυσμιακά και οικονομικά, την περιοχή της Παλαιάς Φώκαιας και της Αναβύσσου.

Ευλόγως αναρωτιούνται πολλοί για ποίο λόγο οι Φωκιανοί πρόσφυγες δεν ονόμασαν την περιοχή Νέα Φώκαια, αλλά Παλαιά Φώκαια. Ο οικισμός ονομάστηκε Παλαιά Φώκαια και όχι «Νέα», όπως συνηθίζεται στους προσφυγικούς οικισμούς, για τον ακόλουθο λόγο:

Τον 8ο αιώνα π.Χ. άποικοι από τη Φωκίδα ίδρυσαν τη Φώκαια στη Μικρά Ασία (στην αριστερή είσοδο του κόλπου της Σμύρνης). Η πόλη έγινε σύντομα ισχυρή και δημιούργησε αποικίες στον Εύξεινο Πόντο, στη Γαλλία (π.χ. τη Μασσαλία), στην Κορσική και αλλού. Ωστόσο, οι κάτοικοί της αναγκάσθηκαν το 540 π.Χ. να εγκαταλείψουν την πόλη τους, προκειμένου να αποφύγουν τον περσικό ζυγό και την υποδούλωσή τους. Πλην όμως, ένα μέρος αυτών των προσφύγων νοστάλγησε την πατρίδα του και επέστρεψε σ’αυτήν. Το 1250 μ.Χ., απόγονοι των παλαιών Φωκαέων ίδρυσαν έναν νέο οικισμό 9 χλμ. βορειότερα της Φώκαιας, για να εκμεταλλευθούν τη στύψη – στυπτηρία, που αφθονεί στο χώρο εκείνο, και τον ονόμασαν Νέα Φώκαια. Τα επόμενα χρόνια ο οικισμός, που βρισκόταν στην αρχαία τοποθεσία, ονομάστηκε Παλαιά Φώκαια για να διακρίνεται από τον νεότερο οικισμό. Ως εκ τούτου, υπήρχαν στην περιοχή της Μικράς Ασίας δύο οικισμοί – πόλεις με το όνομα Φώκαια. Οι πρόσφυγες, που εγκαταστάθηκαν στην περιοχή της Αναβύσσου και προέρχονταν από την Παλαιά Φώκαια, δεν έδωσαν στον οικισμό, που ίδρυσαν, το όνομα Νέα Φώκαια, διότι με αυτό το όνομα υπήρχε άλλο χωριό στην Μικρά Ασία. Έτσι ο νέος οικισμός διατήρησε το όνομα «Παλαιά Φώκαια», που ήταν το όνομα της ιδιαίτερης πατρίδας τους. Εξάλλου, με το όνομα Νέα Φώκαια ίδρυσαν Φωκιανοί πρόσφυγες οικισμό και στη Χαλκιδική (Δήμος Κασσάνδρας). Ενδέχεται αυτοί οι πρόσφυγες, είτε να προέρχονταν από τη Νέα Φώκαια της Μικράς Ασίας και να έδωσαν την ίδια ονομασία στο νέο οικισμό τους, είτε να προέρχονταν από την Παλαιά Φώκαια της Μικράς Ασίας και, σύμφωνα με ό,τι έπρατταν όλοι οι πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, να προσέθεσαν τον χαρακτηρισμό «Νέα» στη νέα τους, πλέον, πατρίδα. Σύμφωνα με το Επίτομο Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό του Ελευθερουδάκη, ο οικισμός της Παλαιάς Φώκαιας στην Αττική δημιουργήθηκε από πρόσφυγες της Παλαιάς Φώκαιας στη Μικρά Ασία και ο οικισμός της Νέας Φώκαιας στη Χαλκιδική δημιουργήθηκε από τους πρόσφυγες της Νέας Φώκαιας στη Μικρά Ασία («Έλληνες πρόσφυγες από τις πόλεις αυτές, που κατέφυγαν στην Ελλάδα το 1922, ίδρυσαν δύο ομώνυμες κοινότητες»).

Τελευταίες δεκαετίες:

Από την εγκατάσταση των Μικρασιατών προσφύγων και μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1960 ο πληθυσμός παρέμενε σχεδόν στάσιμος. Δεν υπήρξε, δηλαδή κάποια άλλη σημαντική πληθυσμιακή μεταβολή, ήτοι δεν υπήρξε κάποια μετανάστευση των κατοίκων της Παλαιάς Φώκαιας σε άλλες περιοχές, αλλά και δεν υπήρξε άλλος πληθυσμός, ο οποίος να εγκατασταθεί στην περιοχή.

Ωστόσο από το 1960 και επέκεινα η κατάσταση μεταβλήθηκε ραγδαία με τη συνεχή εγκατάσταση πολιτών στην περιοχή. Στην αύξηση των κατοίκων συνετέλεσε κυρίως η μεγάλη τουριστική ανάπτυξη της περιοχής, λόγω της κατασκευής του παραλιακού αυτοκινητόδρομου προς το Σούνιο. Προηγήθηκε, λοιπόν, ένα πρώτο μεταναστευτικό ρεύμα από τις περιοχές της Θεσσαλίας, της Ηπείρου και της Μακεδονίας. Στη συνέχεια, κυρίως από τη δεκαετία του 1980, εγκαταστάθηκαν στην περιοχή οικογένειες από τη Μυτιλήνη (κυρίως από τα χωριά της Γέρας), οι οποίοι ασχολήθηκαν, ως επί το πλείστον, με την αλιεία (οι περισσότεροι αλιείς της περιοχής κατάγονται από τη Μυτιλήνη), αλλά και πολλοί Αθηναίοι, οι οποίοι αγόραζαν αγροτεμάχια και οικόπεδα στην περιοχή για να κατασκευάσουν εξοχικές οικίες. Το μεταναστευτικό ρεύμα των Αθηναίων προς την περιοχή συνεχίσθηκε ακατάπαυστα και τις επόμενες δεκαετίες, ήτοι από το 1990 μέχρι σήμερα.

Γ.- ΚΑΤΟΙΚΟΙ

 

Ο σημερινός πληθυσμός τής Παλαιάς Φώκαιας αποτελείται από τέσσερις, κυρίως, κατηγορίες: 1. Σαρακατσάνους, 2. Μικρασιάτες, 3. Μυτιληνιούς και 4. Αθηναίους παραθεριστές. Στους κατοίκους της Αναβύσσου πρέπει να προστεθεί και η κατηγορία των Αρβανιτών, οι οποίοι, σε αντίθεση με τις περιοχές των Καλυβίων, της Κερατέας, κλπ, είναι πολύ λιγότεροι στην Ανάβυσσο, στην Παλαιά Φώκαια και στη Σαρωνίδα. Σ’ότι δε αφορά στην πληθυσμιακή εξέλιξη της περιοχής αυτή έχει ως ακολούθως:

Στην αρχαιότητα η περιοχή ήταν πυκνοκατοικημένη, βάσει των δεδομένων της εποχής, όπως αυτό προκύπτει από τις αρχαιολογικές ανακαλύψεις. Ωστόσο, από τον μεσαίωνα, κυρίως, και μέχρι την εγκατάσταση των Μικρασιατών προσφύγων το 1924, η περιοχή είχε παρακμάσει πληθυσμιακά και οικονομικά ήταν σχεδόν έρημη.

Περίπου από το έτος 1835 έχουμε τα πρώτα στοιχειώδη, εάν και όχι τόσο ασφαλή, επίσημα στοιχεία για τον αριθμό των κατοίκων της ευρύτερης περιοχής, τα οποία είναι ενδεικτικά της πληθυσμιακής καταστάσεως. Οι αρχικές μετρήσεις δεν αφορούσαν ειδικώς στην περιοχή της Π. Φώκαιας, διότι για πολλές δεκαετίες περιλαμβανόταν στην ευρύτερη περιοχή της Αναβύσσου και δεν είχε καν αυτοτελή ονομασία (δεν είχαν καν εγκατασταθεί οι Φωκιανοί πρόσφυγες). Πιθανότατα δε, οι αρχικές μετρήσεις να αφορούσαν κυρίως στον οικισμό της Αναβύσσου. Σε κάθε περίπτωση, επισημαίνεται, ότι τα κριτήρια και οι μέθοδοι καταμετρήσεως του πληθυσμού μεταβάλλονταν κάθε φορά. Στις τελευταίες δε απογραφές, ήτοι των τελευταίων δεκαετιών, όπου είχε αναπτυχθεί ο εσωτερικός τουρισμός και η αύξηση των παραθεριστικών κατοικιών) είναι αυτονόητο, ότι δεν καταγράφονταν οι χιλιάδες των παραθεριστών, οι οποίοι κατακλύζουν κάθε καλοκαίρι την περιοχή της Παλαιάς Φώκαιας, ανεβάζοντας τον πληθυσμό της κατά πολλές χιλιάδες. Ειδικότερα:

1835: 54 κάτοικοι

1890: 26 κάτοικοι

1924: Οι κάτοικοι ξεπέρασαν τους 1.000, λόγω του πρώτου προσφυγικού κύματος (μέχρι και το 1924 η καταγραφή αφορούσε στην ευρύτερη περιοχή της Αναβύσσου).

1951: 526 κάτοικοι (αφορά, για πρώτη φορά, αποκλειστικώς στην Π. Φώκαια).

1961: 582 κάτοικοι

1971: 781 κάτοικοι

1981: 1.430 οι κάτοικοι της Κοινότητας και 1.214 οι κάτοικοι της ομώνυμης κωμόπολης.

1991: 2.010 οι κάτοικοι όλης της Κοινότητας και 1.631 οι κάτοικοι της ομώνυμης κωμόπολης.

2001: 3.123 κάτοικοι (αφορά στον πραγματικό πληθυσμό) και 1.902 (αφορά στο νόμιμο πληθυσμό, ήτοι στους δημότες).

2011: 2.749 κάτοικοι (αφορά αποκλειστικώς στο νόμιμο πληθυσμό, ήτοι στους δημότες, και όχι στον πραγματικό πληθυσμό).

Δ.- ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ

 

Τα τελευταία έτη η Παλαιά Φώκαια αντιμετωπίζει σοβαρότατα προβλήματα, εκ των οποίων, άλλα σχετίζονται με γενικότερα προβλήματα της χώρας και άλλα με ειδικότερα προβλήματα της περιοχής. Τα προβλήματά της, ως επί το πλείστον, είναι κοινά με αυτά της Αναβύσσου και άλλων δημοτικών ενοτήτων του Δήμου Σαρωνικού. Συγκεκριμένα:

Καίτοι έχει αυξηθεί ο πληθυσμός και οι ανάγκες της περιοχής, οι υποδομές είναι ανεπαρκείς. Δεν υπάρχει, λοιπόν, αποχετευτικό σύστημα. Υπάρχει μείζον πρόβλημα με τη διαχείριση των απορριμμάτων (λειτουργούν πολλές μικρές παράνομες χωματερές, καίτοι η παλαιά και μεγάλη παράνομη χωματερή έχει παύσει να λειτουργεί). Πολλές περιοχές της Παλαιάς Φώκαιας δεν έχουν ενταχθεί στο σχέδιο πόλεως και παράλληλα έχουν οικοδομηθεί παρανόμως και ανάρχως (περιοχή «Θυμαρίου»). Το υπάρχον νεκροταφείο, όπως και της Αναβύσσου, έχει κορεσθεί και υπάρχει ανάγκη επεκτάσεώς του ή ανευρέσεως νέου χώρου για τη δημιουργία νεκροταφείου. Δεν υπάρχει η δέουσα προστασία του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος. Συγκεκριμένα, παρατηρούνται εκτεταμένες παραβιάσεις της περιβαλλοντικής νομοθεσίας με τη συστηματική καταπάτηση δασικών εκτάσεων και την, κατά καιρούς, μόλυνση του εδάφους, της θαλάσσης, των παραλιών και των υδάτινων πόρων της περιοχής. Επίσης, δεν έχουν αναδειχθεί και δεν προστατεύονται επαρκώς οι υπάρχοντες αρχαιολογικοί χώροι.  Ο χώρος του λιμανιού χρειάζεται επέκταση και βελτίωση. Υπάρχει έντονο πρόβλημα ανεργίας, το οποίο επιτείνει η έλλειψη αναπτυξιακού σχεδίου για την περιοχή, τόσο από την εκάστοτε κυβέρνηση, όσο και από τις εκάστοτε τοπικές αρχές. Η γενικότερη οικονομική ύφεση έχει πλήξει τις επιχειρήσεις και βιοτεχνίες της περιοχής. Το μεγαλύτερο, ωστόσο, πρόβλημα για την περιοχή της Παλαιάς Φώκαιας, αλλά και του ευρύτερου Δήμου Σαρωνικού, είναι το οικονομικό, το οποίο, σε συνδυασμό με τη μείωση ή και την ολοσχερή παύση κάθε κρατικής οικονομικής ενισχύσεως, θα δημιουργήσει συντόμως συνθήκες πτωχεύσεως, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τους δημότες.

Πηγές – Βιβλιογραφία:

1. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (Εκδοτική Αθηνών)

2. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου)

3. Περιοδικό «ΙΣΤΟΡΙΑ εικονογραφημένη»

4. Περιοδικό «ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ»

5. Δικτυακός τόπος δημοτικής ενότητας Παλαιάς Φώκαιας

6. Ο Χρυσός Αιώνας των Αθηνών και η Γέννηση του Δυτικού Πολιτισμού (Discovery & Science)

7. Ανάβυσσος: Ιστορικός και Τουριστικός Οδηγός 1995 (Θεοδώρου Δ. Δαλάκογλου).

8. Ανάβυσσος – Βιβλίο Πρώτο: Ο Τόπος, οι Άνθρωποι – η Ζωή / Τοπωνύμια – Οδωνύμια – Ανθρωπωνύμια (Θεοδώρου Δ. Δαλάκογλου – 1996).

9. Μάκης Αγκούτογλου

10. Επίτομο Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό του Ελευθερουδάκη

11. Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα

12. Διάφοροι διαδικτυακοί τόποι.

Επιμέλεια κειμένου και φωτογραφίες: Δημήτριος Κλούρας για την «ΕΝΟΤΗΤΑ ΣΑΡΩΝΙΚΟΥ»

Τα στοιχεία διαρκώς θα εμπλουτίζονται.

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ: ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΚΛΟΥΡΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ «ΕΝΟΤΗΤΑ ΣΑΡΩΝΙΚΟΥ»

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: